وکیل تعیینی و وکیل تسخیری چه تفاوت‌هایی دارند؟

وکیل تعیینی و وکیل تسخیری چه تفاوت‌هایی دارند؟

تفاوت وکیل تعیینی و وکیل تسخیری چیست؟ مقایسه جامع انواع وکالت در نظام قضایی ایران

• آیا باید خودم وکیل انتخاب کنم یا دادگاه برایم وکیل می‌گیرد؟
• اگر توانایی پرداخت حق‌الوکاله نداشته باشم، آیا حقم پایمال می‌شود؟”
• وکیلی که دادگاه تعیین می‌کند، چه فرقی با وکیل خصوصی دارد و آیا به همان اندازه دلسوزانه از من دفاع می‌کند؟

این سؤالات، دغدغه اصلی بسیاری از شهروندان در مواجهه با دستگاه قضایی است. در نظام حقوقی ایران، حق داشتن وکیل برای هر شخص، اعم از متهم یا شاکی، یک حق بنیادین است که برای تضمین عدالت قضایی و دادرسی منصفانه به رسمیت شناخته شده است. تفاوت‌های کلیدی میان وکیل تعیینی و وکیل تسخیری دقیقاً در نحوه تحقق این حق نهفته است. در این مقاله جامع، به طور مفصل به بررسی ابعاد و تفاوت‌های حقوقی این دو نوع وکالت در قانون ایران، به ویژه قانون آیین دادرسی کیفری، می‌پردازیم تا درک روشنی از حقوق و تکالیف خود در هر یک از این شرایط به دست آورید.

مفهوم وکیل تعیینی چیست؟

وکیل تعیینی (که گاهی با عنوان وکیل خصوصی نیز شناخته می‌شود) وکیلی است که شخص، با اختیار و اراده خود، او را برای دفاع از منافع و حقوق قانونی‌اش در مراجع قضایی انتخاب و معرفی می‌کند. این نوع وکالت بر اساس عقد وکالت مدنی میان موکل و وکیل منعقد می‌شود و چارچوب روابط، اختیارات، وظایف و حق‌الزحمه وکیل تعیینی کاملاً توافقی و قراردادی است. در واقع، در این نوع از وکالت تعیینی، موکل حق دارد بر اساس تخصص، تجربه و سابقه کاری وکیل، شخص مورد اعتماد خود را برگزیند و تمامی هزینه‌های وکالت نیز بر عهده خود موکل است.

وکیل تعیینی در تمامی مراحل دادرسی، اعم از تحقیقات مقدماتی و مرحله رسیدگی در دادگاه‌ها، می‌تواند حضور یابد. این نوع وکالت، اصل آزادی انتخاب را در نظام حقوقی ایران محقق می‌سازد و موکل می‌تواند با آرامش خاطر بیشتری امور دفاعی خود را به وکیل منتخب خود بسپارد. این همان وکیلی است که اکثریت افراد به صورت متعارف برای پرونده‌های حقوقی یا کیفری خود انتخاب می‌کنند و انتخاب و معرفی وکیل تعیینی، اصلی‌ترین روش برخورداری از خدمات حقوقی محسوب می‌شود.

>>> شاید برای شما مفید باشد : وکیل آنلاین <<<

وکیل تسخیری به چه معناست؟

وکیل تسخیری وکیلی است که به انتخاب مستقیم موکل نبوده، بلکه توسط دادگاه یا دادگاه (یا بازپرس در مرحله تحقیقات مقدماتی جرائم خاص) برای دفاع از حقوق یک شخص (معمولاً متهم یا در موارد خاص بزه‌دیده) تعیین می‌شود. فلسفه وجودی نهاد وکیل تسخیری، تحقق اصل عدالت قضایی و تضمین حق دفاع برای کسانی است که به دلیل عدم تمکن مالی قادر به اخذ وکیل تعیینی نیستند، یا در جرایم بسیار مهم که حضور وکیل الزامی است، از معرفی وکیل امتناع کرده‌اند.

حق‌الوکاله وکیل تسخیری بر خلاف وکیل تعیینی، توسط قوه قضائیه و از محل اعتبارات مربوطه پرداخت می‌شود. تعیین وکیل تسخیری به طور خاص در دعاوی کیفری و با هدف برقراری توازن میان طرفین دعوا (اصل تساوی سلاح‌ها در دادرسی) اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد. وکیل تسخیری موظف است با تمام توان و جدیت، درست مانند یک وکیل تعیینی، از حقوق موکل خود دفاع کند و هیچ تفاوتی از نظر تعهد حرفه‌ای و فنی با وکیل خصوصی ندارد.

موارد استفاده از وکیل تسخیری در دعاوی کیفری

استفاده از وکیل تسخیری تقریباً به طور انحصاری در دعاوی کیفری مطرح می‌شود و قانونگذار در قانون آیین دادرسی کیفری موارد الزامی و غیرالزامی تعیین وکیل تسخیری را مشخص کرده است. حضور وکیل تسخیری در برخی جرایم بسیار مهم که مجازات‌های سنگین دارند، حتی بدون درخواست متهم، از سوی قانون الزامی شمرده شده است. هدف از این الزام، حمایت از حقوق متهم در برابر جرایم خطیر است تا فرصت دفاع عادلانه از او سلب نشود.

وکیل تسخیری در نظام قضایی ایران به عنوان یک ابزار کلیدی برای تأمین حقوق دفاعی افراد نیازمند، جایگاه ویژه‌ای دارد. مهم‌ترین مورد استفاده از وکیل تسخیری در پرونده‌های کیفری، برای متهمان فاقد تمکن مالی و همچنین در مواردی است که قانون حضور وکیل را واجب دانسته است. این وکالت، ساز و کاری است که حکومت قانون و دسترسی به عدالت را برای همه اقشار جامعه تضمین می‌کند.

در چه شرایطی دادگاه برای متهم وکیل تسخیری تعیین می‌کند؟

تعیین وکیل تسخیری برای متهم، به دو صورت الزامی و اختیاری/در صورت عدم تمکن مالی توسط قانون آیین دادرسی کیفری پیش‌بینی شده است. این شرایط در راستای تضمین حق دادرسی عادلانه برای تمامی شهروندان طراحی شده‌اند. تعیین وکیل تسخیری در برخی موارد خاص، نه تنها یک حق، بلکه یک تکلیف قانونی برای مراجع قضایی است.

الف. موارد تعیین وکیل تسخیری به صورت الزامی (بدون نیاز به درخواست متهم یا احراز عدم تمکن مالی):

مرحله تحقیقات مقدماتی (دادسرا): فقط در جرائمی که مجازات قانونی آن‌ها سلب حیات (مانند اعدام) یا حبس ابد است (تبصره ۲ ماده ۱۹۰ ق.آ.د.ک). در این موارد، اگر متهم خود وکیل تعیینی معرفی نکند، بازپرس یا دادسرا موظف به انتخاب وکیل تسخیری است.

مرحله رسیدگی در دادگاه کیفری یک: در تمامی جرایمی که رسیدگی به آنها در صلاحیت دادگاه کیفری یک است (جرایم موضوع بندهای “الف” تا “ت” ماده ۳۰۲ ق.آ.د.ک)، شامل جرایم موجب سلب حیات، حبس ابد، قطع عضو و تعزیر درجه سه و بالاتر.

جنون متهم: اگر متهم قبل از صدور حکم قطعی دچار جنون شود و ولی، قیم یا سرپرست قانونی او برایش وکیلی معرفی نکنند، دادگاه صرف‌نظر از نوع جرم، وکیل تسخیری تعیین می‌کند.

ب. موارد تعیین وکیل تسخیری در صورت درخواست متهم (و احراز عدم تمکن مالی):

در سایر جرایمی که تعیین وکیل الزامی نیست، اگر متهم یا بزه‌دیده (در دادگاه و با احراز ضرورت دفاع توسط دادگاه) تمکن مالی برای گرفتن وکیل تعیینی نداشته باشد و تا پایان اولین جلسه رسیدگی تقاضای وکیل تسخیری کند، دادگاه موظف به تعیین وکیل تسخیری برای او خواهد بود. این امکان در تمامی دادگاه‌های کیفری فراهم است.

تفاوت‌های اصلی میان وکیل تعیینی و تسخیری

وکیل تعیینی و وکیل تسخیری هر دو وکلای رسمی دادگستری هستند که وظیفه دفاع از موکل خود را بر عهده دارند، اما تفاوت‌های ساختاری و اجرایی مهمی بین آن‌ها وجود دارد که از فلسفه وجودی هر یک نشأت می‌گیرد. فهم این تفاوت‌ها برای افرادی که به دنبال وکالت و مسائل حقوقی هستند، بسیار حیاتی است. این تفاوت‌ها شامل نحوه انتخاب، پرداخت حق‌الزحمه و زمینه فعالیت می‌شوند.

تفاوت در انتخاب و نحوه معرفی

وکیل تعیینی: انتخاب آزاد وکیل متخصص

در انتخاب وکیل تعیینی، اراده موکل حرف اول را می‌زند. شخص با توجه به سوابق، تخصص در موضوع پرونده، و اعتمادی که به وکیل دارد، شخصاً او را انتخاب کرده و با تنظیم قرارداد وکالت و ثبت آن در سامانه ثنا، وکیل را به دادگاه معرفی می‌کند. این نوع وکالت مبنای حقوق خصوصی دارد و آزادی انتخاب در آن حفظ می‌شود.

وکیل تسخیری: تعیین توسط مقام قضایی

در مقابل، وکیل تسخیری از سوی مرجع قضایی (دادگاه یا بازپرس) تعیین می‌شود. در موارد الزامی، دادگاه رأساً و بدون نیاز به درخواست متهم اقدام می‌کند. در مواردی که به دلیل عدم تمکن مالی درخواست وکیل تسخیری شده، دادگاه پس از احراز عدم بضاعت مالی، وکیلی را از میان وکلای دادگستری (که اغلب از طریق کانون‌های وکلا معرفی می‌شوند) برای متهم یا بزه‌دیده تعیین می‌کند.

>>> شاید برای شما مفید باشد : وکیل مهریه <<<

تفاوت در حق‌الزحمه و هزینه‌ها

بزرگ‌ترین تفاوت عملی میان این دو نهاد حقوقی، در نحوه پرداخت حق‌الزحمه است.

وکیل تعیینی: پرداخت از جیب موکل

در وکالت تعیینی، موکل ملزم به پرداخت حق‌الوکاله توافق شده به وکیل است. این پرداخت معمولاً در قالب اقساط یا به صورت یکجا، طبق قرارداد خصوصی انجام می‌شود. این رابطه مالی می‌تواند عاملی برای دقت بیشتر موکل در انتخاب وکیل تعیینی و انتظار خدمات خاص باشد.

وکیل تسخیری: پرداخت از بیت‌المال

در وکالت تسخیری، موکل هیچ‌گونه تعهد مالی به وکیل ندارد و حق‌الوکاله وکیل تسخیری بر اساس تعرفه‌های مصوب و از محل بودجه و اعتبارات قوه قضائیه پرداخت می‌شود. این مکانیزم برای تحقق عدالت اجتماعی و اطمینان از دسترسی همگان به وکیل دادگستری طراحی شده است، فارغ از وضعیت مالی فرد.

تفاوت در مسئولیت و تعهد وکیل

از نظر مسئولیت حرفه‌ای و تعهدات قانونی، تفاوتی میان وکیل تعیینی و وکیل تسخیری وجود ندارد.

وکیل تعیینی: پاسخگویی به موکل و کانون وکلا

وکیل تعیینی موظف است بر اساس قوانین و مقررات وکالت و نیز قرارداد وکالت منعقد شده، با نهایت دقت و دلسوزی از موکل خود دفاع کند. او در برابر موکل و کانون وکلا یا مرکز وکلای قوه قضائیه مسئول است.

وکیل تسخیری: تعهد حرفه‌ای در برابر قانون

وکیل تسخیری نیز به همان میزان متعهد است که از تمامی حقوق قانونی موکل خود دفاع کند. قانوناً، دفاع وکیل تسخیری نباید کم‌اهمیت‌تر از وکیل تعیینی باشد. در حقیقت، وکیل تسخیری بیش از آنکه متعهد به موکل باشد، متعهد به عدالت قضایی و حق دفاع متهم است. هرگونه کوتاهی در انجام وظایف، می‌تواند منجر به تعقیب انتظامی وکیل شود.

تفاوت در محدوده اختیارات قانونی

به طور کلی، محدوده اختیارات وکیل تسخیری در مقایسه با وکیل تعیینی، به ویژه در امور مربوط به صلح و سازش، کمی محدودتر است.

وکیل تعیینی: اختیارات گسترده

اختیارات وکیل تعیینی بسیار وسیع است و می‌تواند شامل تمامی موارد مندرج در وکالتنامه باشد، از جمله حق تجدید نظر خواهی، فرجام خواهی، ادعای جعل، تعیین مصدق و کارشناس، و حتی صلح و سازش، مگر اینکه موکل این اختیارات را صراحتاً سلب کرده باشد.

وکیل تسخیری: اختیارات متمرکز بر دفاع

اختیارات وکیل تسخیری اصولاً محدود به دفاع از متهم در چهارچوب پرونده‌ای است که برای آن تعیین شده است. وکیل تسخیری نمی‌تواند بدون اجازه صریح موکل (که در این نوع وکالت به دلیل عدم تمکن مالی یا شرایط خاص، معمولاً ارتباط ضعیف‌تری وجود دارد) اقدامات خاصی مانند صلح و سازش یا استرداد دعوا را انجام دهد. تمرکز اصلی وکیل تسخیری بر تضمین حقوق دفاعی متهم است.

مزایا و معایب هر نوع وکالت از دید مراجعان

هر یک از انواع وکالت تعیینی و وکیل تسخیری دارای مزایا و معایب خاصی از دیدگاه مراجعه‌کنندگان هستند که باید قبل از انتخاب، به دقت بررسی شوند.

مزایا و معایب وکیل تعیینی

مزایا و معایب وکیل تسخیری

آیا امکان تغییر وکیل تسخیری وجود دارد؟

در مورد تغییر وکیل تسخیری، قانون آیین دادرسی کیفری رویکرد سختگیرانه‌تری نسبت به وکیل تعیینی دارد. این محدودیت به منظور جلوگیری از سوء استفاده از این نهاد و تسریع در روند دادرسی اعمال شده است. مطابق تبصره ۳ ماده ۳۴۸ قانون آیین دادرسی کیفری، تقاضای تغییر وکیل تسخیری از سوی متهم فقط برای یک بار قابل پذیرش است.

اگر متهم درخواست تغییر وکیل تسخیری خود را بدهد و دادگاه این درخواست را بپذیرد، برای بار دوم وکیل تسخیری دیگری تعیین خواهد شد. همچنین اگر پس از تعیین وکیل تسخیری، متهم اقدام به معرفی وکیل تعیینی کند، وکالت وکیل تسخیری به طور خودکار منتفی می‌شود (تبصره ۲ ماده ۳۴۸ ق.آ.د.ک). این سازوکار، اولویت را به وکیل تعیینی می‌دهد.

مقایسه وکیل تعیینی و تسخیری در نظام قضایی ایران

وکیل تعیینی و وکیل تسخیری دو بال اساسی حق دفاع در نظام قضایی ایران هستند. وکیل تعیینی نمایانگر آزادی قراردادها و اختیار فردی در انتخاب نماینده حقوقی است، در حالی که وکیل تسخیری تجلی عدالت اجتماعی و تکلیف حاکمیت برای تضمین حق دفاع همگان، فارغ از توان مالی است.

نظام حقوقی ایران با تمایز قائل شدن میان این دو نوع وکالت، در واقع کوشیده است تا اصل برابری سلاح‌ها در دادرسی را محقق سازد. در جرایم مهم، الزامی بودن تعیین وکیل تسخیری تضمین می‌کند که هیچ متهمی بدون دفاع تخصصی محاکمه نشود. این دو نهاد، یکدیگر را تکمیل کرده و در نهایت به سمت هدف والای دادرسی عادلانه حرکت می‌کنند.

>>> شاید برای شما مفید باشد : وکیل ثبت شرکت <<<

نکات حقوقی مهم قبل از انتخاب وکیل تعیینی

انتخاب وکیل تعیینی یک تصمیم مهم است که می‌تواند سرنوشت پرونده شما را تحت تأثیر قرار دهد. قبل از انعقاد عقد وکالت با یک وکیل تعیینی، توجه به چند نکته حقوقی ضروری است:

تخصص وکیل: اطمینان حاصل کنید که وکیل تعیینی انتخابی شما در حوزه قضایی مرتبط با پرونده شما (کیفری، خانواده، ملکی و…) تخصص و تجربه کافی دارد.

قرارداد وکالت: جزئیات حق‌الوکاله، نحوه پرداخت و اقدامات مورد انتظار از وکیل را به طور شفاف در قرارداد وکالت مکتوب کنید.

صلاحیت وکالتی: حتماً از معتبر بودن پروانه وکالت وکیل مطمئن شوید.

اختیارات وکالتنامه: اختیاراتی که در وکالتنامه به وکیل می‌دهید، به خصوص اختیارات مهمی چون حق صلح و سازش، را به دقت بررسی کنید تا از پیامدهای حقوقی آن‌ها آگاه باشید.

ارتباط موثر: برقراری یک ارتباط شفاف و مؤثر با وکیل تعیینی و ارائه تمامی اطلاعات پرونده، کلید موفقیت در دفاع است.

چه زمانی بهتر است وکیل تعیینی بگیریم؟

انتخاب وکیل تعیینی تقریباً همیشه، بهترین گزینه برای هر شخص درگیر در دعاوی حقوقی و کیفری است. آزادی انتخاب در وکالت تعیینی به شما این امکان را می‌دهد تا وکیلی را برگزینید که بیشترین اعتماد و تخصص را در مورد پرونده شما دارد.

بهتر است در موارد زیر حتماً از یک وکیل تعیینی استفاده کنید:

پرونده‌های حقوقی: در تمام دعاوی حقوقی مانند اختلافات ملکی، قراردادها، خانواده و…، زیرا نهاد وکیل تسخیری در این موارد کاربرد ندارد و وکیل معاضدتی نیز محدودیت‌هایی دارد.

پرونده‌های مهم کیفری غیرالزامی: در جرایم کیفری که الزامی به تعیین وکیل تسخیری نیست اما مجازات‌های سنگینی در پی دارند، انتخاب وکیل تعیینی متخصص، می‌تواند شانس موفقیت را به شکل چشمگیری افزایش دهد.

نیاز به اختیارات خاص: زمانی که نیاز به اعطای اختیارات خاص مانند حق صلح و سازش یا وثیقه گذاشتن دارید که در وکیل تسخیری ممکن است محدودیت‌هایی وجود داشته باشد.

معرفی مواد قانونی مرتبط با وکیل تسخیری و تعیینی (با استناد به آیین دادرسی کیفری)

قانون آیین دادرسی کیفری جمهوری اسلامی ایران (مصوب ۱۳۹۲) مهم‌ترین منبع قانونی برای تعریف و تبیین مقررات مربوط به وکیل تسخیری و وکیل تعیینی در امور کیفری است.

پرسش‌های متداول درباره وکیل تسخیری و تعیینی

در پایان این مقاله جامع، به برخی از رایج‌ترین سوالاتی که ممکن است در ذهن علاقه‌مندان به مسائل حقوقی و وکالت شکل گیرد، پاسخ می‌دهیم.

۱. آیا کیفیت دفاع وکیل تسخیری کمتر از وکیل تعیینی است؟

خیر، از نظر قانونی و تعهد حرفه‌ای، وکیل تسخیری موظف است با همان جدیت و تخصصی که یک وکیل تعیینی دفاع می‌کند، از موکل خود دفاع نماید. هرگونه کوتاهی در دفاع، تخلف انتظامی محسوب می‌شود. در عمل، عملکرد وکلا به توانایی و تجربه فردی بستگی دارد، نه نوع وکالت.

۲. آیا شاکی هم می‌تواند درخواست وکیل تسخیری کند؟

بله، مطابق قانون آیین دادرسی کیفری، برای بزه‌دیده (شاکی) نیز در مرحله رسیدگی در دادگاه (نه دادسرا)، در صورت عدم توانایی مالی، تقاضای وکیل تسخیری امکان‌پذیر است، مشروط بر آنکه دادگاه حضور و دفاع وکیل را برای شخص بزه‌دیده ضروری تشخیص دهد.

۳. در صورت فوت متهم، تکلیف وکیل تعیینی یا وکیل تسخیری چه می‌شود؟

با فوت متهم، تعقیب کیفری او موقوف می‌شود. در مورد وکیل تعیینی، وکالت او نیز به پایان می‌رسد. در مورد وکیل تسخیری نیز، با منتفی شدن اصل دعوا، وکالت او نیز پایان می‌یابد.

۴. اگر متهم تمکن مالی داشته باشد، آیا می‌تواند از درخواست وکیل تسخیری در جرایم الزامی امتناع کند؟

خیر، در جرایم الزامی (مانند سلب حیات یا حبس ابد) در صورت عدم معرفی وکیل تعیینی، حتی اگر متهم تمکن مالی داشته باشد، مقام قضایی (بازپرس یا دادگاه) موظف است برای او وکیل تسخیری تعیین کند. این اقدام برای حفظ حقوق متهم و رعایت تشریفات دادرسی عادلانه انجام می‌گیرد و ارتباطی به وضعیت مالی متهم ندارد.

نتیجه‌گیری و جمع‌بندی نهایی

نهاد وکالت در نظام حقوقی ایران، با تقسیم‌بندی به دو نوع وکیل تعیینی و وکیل تسخیری، تلاش کرده است تا حق دفاع را به عنوان یک اصل مسلم دادرسی عادلانه برای تمام شهروندان، اعم از متمول و نیازمند، تضمین کند. وکیل تعیینی نماد آزادی انتخاب وکیل و انعقاد قرارداد خصوصی است که کنترل کامل پرونده و انتخاب وکیل را به دست موکل می‌سپارد. در مقابل، وکیل تسخیری، سازوکاری حمایتی و تضمین‌کننده عدالت است که توسط حاکمیت و به هزینه بیت‌المال، در دعاوی کیفری و خصوصاً جرایم با مجازات‌های سنگین، برای افراد فاقد وکیل تعیینی تعیین می‌شود.

تفاوت‌های کلیدی این دو نوع وکالت، از مرجع تعیین و پرداخت حق‌الوکاله گرفته تا محدوده اختیارات و زمینه فعالیت، همگی ریشه در ماهیت متفاوت و اهداف حقوقی متمایز آن‌ها دارند. با این حال، آنچه مسلم است، این است که هر دو نوع وکیل، به عنوان اعضای رسمی کانون وکلا یا مرکز وکلای قوه قضائیه، تعهد حرفه‌ای یکسانی در قبال دفاع تمام و کمال از حقوق موکل خود دارند. درک این تفاوت‌ها برای هر شهروندی که به مسائل حقوقی و وکالت علاقه‌مند است، ضروری است تا در زمان مواجهه با مراجع قضایی، بتواند آگاهانه و بر اساس حقوق قانونی خود، بهترین مسیر دفاع را انتخاب کند و عدالت قضایی برای او به درستی محقق شود.